Celebes Monument te Macassar: Herinnering aan de Boni-expeditie (1905

Het Celebes Monument te Macassar, ook bekend als het Monument voor de Gevallenen van de Boni-expeditie 1905–1906, vormt een belangrijk maar tegelijkertijd weinig bekend historisch symbool van het koloniale verleden in Zuid-Sulawesi. Dit monument, opgericht in 1910, herinnert aan de militaire campagne van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) tegen het Koninkrijk Bone. Hoewel het monument tegenwoordig slechts gedeeltelijk bewaard is gebleven, draagt het nog steeds een complexe geschiedenis met zich mee die nauw verbonden is met koloniale macht, verzet en herinnering.

Historische achtergrond van de Boni-expeditie

Aan het begin van de 20e eeuw bevond het Koninkrijk Bone zich in een gespannen relatie met het Nederlandse koloniale bestuur. Deze spanningen leidden uiteindelijk tot een militaire interventie. Volgens historica Heleen Pronk werd de beslissing om militair op te treden tegen Bone eind 1904 genomen door gouverneur-generaal J.B. van Heutsz. Hij beschouwde een krachtige en beslissende actie als noodzakelijk om de controle over het gebied te versterken.

In maart 1905 werden de militaire en politieke doelstellingen duidelijk geformuleerd. De expeditie had als doel de hoofdstad Watampone te bezetten, de koning en zijn familie gevangen te nemen, de koninklijke bezittingen in beslag te nemen en het gehele rijk, inclusief verwante gebieden, onder Nederlands gezag te brengen. Deze campagne werd uitgevoerd met aanzienlijke militaire middelen: ongeveer 1.332 militairen (waaronder elite-eenheden zoals de Marechaussee), 575 niet-strijdende personeelsleden, zeven oorlogsschepen, 316 paarden en grote hoeveelheden munitie.

De expeditie resulteerde uiteindelijk in de onderwerping van het Koninkrijk Bone, maar ging gepaard met hevige gevechten en verliezen aan beide zijden.

Oprichting van het monument

Enkele jaren na de expeditie ontstond het initiatief om een monument op te richten ter nagedachtenis aan de gesneuvelde Nederlandse militairen. In Makassar werd een comité gevormd dat fondsen verzamelde voor dit doel. Volgens historische krantenberichten werd er meer dan duizend gulden ingezameld, en uiteindelijk bereikte het totaalbedrag 5.438,62 Nederlandse gulden.

Het monument werd ontworpen door de Amsterdamse beeldhouwer en kunstenaar professor Bart van Hove. Voor zijn werk ontving hij een vergoeding van 5.000 gulden, terwijl het resterende bedrag werd overgedragen aan de gemeente.

Architectuur en symboliek

Het monument, dat in 1910 officieel werd onthuld, had een indrukwekkend en symbolisch ontwerp. Het bestond uit een sokkel met meerdere treden en een kubusvormige basis, vervaardigd uit rood graniet. Daarboven verhief zich een obeliskvormige structuur, bekroond met een bronzen beeld van een vredesengel.

Aan de voorzijde van het monument bevond zich een liggende leeuw, eveneens van brons, met daaronder het opschrift “Je maintiendrai” – het Nederlandse koninklijke motto, dat “Ik zal handhaven” betekent. Dit symboliseerde de kracht en vastberadenheid van het koloniale bestuur.

Op de verschillende zijden van het monument stonden inscripties in het Nederlands, waaronder:

“Hulde aan allen die vielen in den strijd” (eerbetoon aan alle gesneuvelden),
“Macht door kracht”,
“Trouw tot den dood”,
en “Door de ingezetenen van Celebes”.

Aan de achterzijde stond de jaartalvermelding “1905–1908”, verwijzend naar de periode van conflict en nasleep.

Het geheel stond op een open, verzorgd plein zonder omheining, wat volgens tijdgenoten bijdroeg aan de monumentale uitstraling.

Locatie en verplaatsing

Oorspronkelijk stond het monument in het Juliana Park in Makassar, nabij de Prins Hendrikpad (tegenwoordig Jalan Riburane). Deze locatie lag strategisch tussen Fort Rotterdam en de voormalige sociëteit De Harmonie, een belangrijk ontmoetingspunt voor de koloniale elite.

Op de plek waar het monument ooit stond, bevindt zich tegenwoordig het Monumen Mandiri (ook bekend als het “Tugu Selamat Datang”). Het oorspronkelijke monument is later verplaatst naar het terrein van Fort Rotterdam, waar het nu te vinden is voor gebouw K, nabij het kantoor van de Balai Pelestarian Cagar Budaya Sulawesi Selatan (erfgoedinstantie).

De exacte reden en datum van deze verplaatsing zijn tot op heden niet duidelijk gedocumenteerd. Dit gebrek aan historische registratie wordt door velen als betreurenswaardig beschouwd.

Huidige staat van het monument

Van het oorspronkelijke monument is vandaag de dag alleen de sokkel bewaard gebleven. De bronzen elementen, waaronder de leeuw en het beeld van de engel, zijn verdwenen. Over het lot van deze onderdelen bestaan verschillende versies:

Volgens één versie zijn de beelden veiliggesteld door een particuliere verzamelaar.
Een andere versie suggereert dat de beelden na de onafhankelijkheid van Indonesië naar Nederland zijn overgebracht.

Tot op heden is er geen definitieve bevestiging van beide scenario’s.

Opmerkelijk is dat lokale gidsen en beveiligingsmedewerkers in Fort Rotterdam het monument vaak aanduiden als het “Monumen Perunggu” (Bronzen Monument), ondanks het feit dat de bronzen onderdelen inmiddels ontbreken.

Betekenis en reflectie

Het Celebes Monument te Macassar is meer dan slechts een gedenkteken; het is een tastbare herinnering aan een periode van koloniale expansie en conflict. Vanuit Nederlands perspectief diende het monument als eerbetoon aan gevallen militairen. Vanuit Indonesisch perspectief roept het echter ook vragen op over koloniale onderdrukking en de gevolgen daarvan voor lokale samenlevingen.

De gedeeltelijke verdwijning van het monument en het gebrek aan documentatie over de verplaatsing en verloren onderdelen illustreren hoe fragiel historisch erfgoed kan zijn. Tegelijkertijd benadrukt het de noodzaak om dergelijke objecten niet alleen fysiek te bewaren, maar ook hun verhalen zorgvuldig te documenteren.

Hoewel het Celebes Monument te Macassar vandaag de dag slechts in fragmentarische vorm bestaat, blijft het een belangrijk historisch object. Het vertelt het verhaal van de Boni-expeditie, de koloniale ambities van Nederland en de herinneringscultuur die daaruit voortkwam.

Het monument nodigt uit tot reflectie: niet alleen over het verleden, maar ook over hoe wij vandaag omgaan met erfgoed dat verbonden is met complexe en soms pijnlijke geschiedenissen. Door deze verhalen levend te houden, kan het monument – zelfs in zijn onvolledige staat – blijven bijdragen aan historisch bewustzijn en dialoog.

De foto's uit die tijd